Veritabanı ve SQL'i öğren

Bölüm 01

Veritabanı Nedir?

Veritabanı, verinin düzenli, güvenli ve hızlı erişilebilir biçimde saklandığı bir sistemdir. Birkaç satırlık veriyi bir dosyada tutabilirsin; ama binlerce kullanıcı, sipariş ve ürünü güvenle yönetmek için veritabanı gerekir.

Neden dosya değil, veritabanı?

• Hız: milyonlarca kayıt arasından saniyede arama.
• Bütünlük: kurallar ve ilişkilerle veri tutarlı kalır.
• Eşzamanlılık: birçok kullanıcı aynı anda güvenle erişir.
• Güvenlik: kimin neye erişebileceği denetlenir.

Bölüm 02

İlişkisel Veritabanı ve Tablolar

İlişkisel veritabanında veri, tablolarda tutulur. Bir tablo, satırlardan (kayıtlar) ve sütunlardan (alanlar) oluşur — tıpkı bir elektronik tablo gibi, ama kurallar ve ilişkilerle. Her tablo tek bir "şeyi" temsil eder: kullanıcılar, ürünler, siparişler.

Tablonun yapısı

• Sütun (column): bir alan (örn. ad, eposta) — dikey.
• Satır (row): bir kayıt (bir kullanıcı) — yatay.
• Hücre: bir satır ve sütunun kesişimi (bir değer).

Bölüm 03

Sütunlar ve Veri Tipleri

Her sütunun bir veri tipi vardır: o sütunda ne tür değerlerin tutulacağını belirler. Doğru tip seçmek, veriyi hem doğru saklar hem de hatalara karşı korur.

Yaygın veri tipleri

• INTEGER: tam sayı (yaş, adet, id).
• VARCHAR / TEXT: metin (ad, açıklama).
• DECIMAL: ondalıklı sayı (fiyat, tutar).
• DATE / TIMESTAMP: tarih ve zaman.
• BOOLEAN: doğru/yanlış (aktif mi?).

CREATE TABLE urunler (
  id        INTEGER PRIMARY KEY,
  ad        VARCHAR(100),
  fiyat     DECIMAL(10,2),
  stokta    BOOLEAN,
  eklenme   DATE
);

Bölüm 04

Birincil Anahtar (Primary Key)

Her tabloda, her satırı benzersiz biçimde tanımlayan bir sütun olmalıdır: birincil anahtar (primary key). Genelde bu, otomatik artan bir "id" sütunudur. Birincil anahtar, bir satıra kesin olarak işaret etmenin yoludur.

Birincil anahtarın kuralları

• Benzersiz: iki satırda aynı değer olamaz.
• Boş olamaz: her satırın bir anahtarı olmalı.
• Değişmez: bir kez atanınca değiştirilmez.

Bölüm 05

İlk Sorgu: SELECT

SELECT, SQL'in en temel ve en sık kullanılan komutudur: bir tablodan veri okur. "Şu sütunları, şu tablodan getir" dersin; veritabanı sana sonuç olarak satırları döner.

SELECT'in yapısı

• SELECT sütunlar — hangi alanları istiyorsun.
• FROM tablo — hangi tablodan.
• SELECT * — tüm sütunları getir.

-- Tüm sütunları, tüm satırları getir:
SELECT * FROM kullanicilar;

-- Yalnızca ad ve şehir sütununu getir:
SELECT ad, sehir FROM kullanicilar;

Bölüm 06

Süzme: WHERE

Çoğu zaman tüm satırları değil, bir koşulu sağlayanları istersin: "şehri Ankara olanlar", "fiyatı 100'den büyük ürünler". WHERE komutu, sonucu bir koşula göre süzer.

WHERE ile koşul

• Karşılaştırma: =, >, <, >=, <=, <> (eşit değil).
• Birleştirme: AND, OR, NOT.
• Metin arama: LIKE '%ankara%'; aralık: BETWEEN; liste: IN.

-- Şehri Ankara olan kullanıcılar:
SELECT ad FROM kullanicilar WHERE sehir = 'Ankara';

-- Fiyatı 100'den büyük ürünler:
SELECT ad, fiyat FROM urunler WHERE fiyat > 100;

Bölüm 07

Sıralama ve Sınırlama: ORDER BY, LIMIT

Sonuçları belirli bir düzende görmek (en pahalıdan ucuza, A'dan Z'ye) ve yalnızca ilk birkaçını almak çok yaygındır. ORDER BY sıralar, LIMIT ise sonuç sayısını kısıtlar.

Sıralama ve sınırlama

• ORDER BY sütun — artan (ASC, varsayılan).
• ORDER BY sütun DESC — azalan.
• LIMIT n — yalnızca ilk n satır.

-- En pahalı 3 ürün:
SELECT ad, fiyat FROM urunler
ORDER BY fiyat DESC
LIMIT 3;

Bölüm 08

Tekil Değerler: DISTINCT

Bazen bir sütundaki tekrar eden değerleri değil, yalnızca benzersiz olanları görmek istersin: "kaç farklı şehir var?" gibi. DISTINCT, sonuçtaki yinelenen satırları teke indirir.

DISTINCT ile tekilleştirme

• SELECT DISTINCT sütun — benzersiz değerleri getirir.
• Tekrar eden değerler tek satıra iner.
• "Kaç farklı X var?" sorularının ilk adımı.

-- Kullanıcıların bulunduğu farklı şehirler:
SELECT DISTINCT sehir FROM kullanicilar;

Bölüm 09

Veri Eklemek: INSERT

Bir tabloya yeni satır eklemek için INSERT komutu kullanılır. Hangi sütunlara hangi değerleri koyacağını belirtirsin; veritabanı yeni kaydı tabloya ekler.

INSERT'in yapısı

• INSERT INTO tablo (sütunlar) — hangi alanlar.
• VALUES (değerler) — sırasıyla değerler.
• Birincil anahtar genelde otomatik atanır.

INSERT INTO kullanicilar (ad, sehir, eposta)
VALUES ('Deniz', 'Ankara', '[email protected]');

-- Birden çok satır:
INSERT INTO kullanicilar (ad, sehir) VALUES
  ('Ece', 'İzmir'),
  ('Mert', 'Bursa');

Bölüm 10

Veri Güncellemek: UPDATE

Var olan satırları değiştirmek için UPDATE kullanılır: bir fiyatı güncellemek, bir adresi düzeltmek gibi. En kritik nokta, hangi satırların güncelleneceğini WHERE ile doğru belirlemektir.

UPDATE'in yapısı

• UPDATE tablo SET sütun = değer — neyi değiştir.
• WHERE koşul — hangi satırlarda (çok önemli!).
• WHERE unutulursa: tüm satırlar değişir.

-- Doğru: yalnızca id = 3 olan satırı güncelle
UPDATE kullanicilar
SET sehir = 'İstanbul'
WHERE id = 3;

-- TEHLİKELİ: WHERE yok -> herkesin şehri değişir!
UPDATE kullanicilar SET sehir = 'İstanbul';

Bölüm 11

Veri Silmek: DELETE

Satırları silmek için DELETE kullanılır. UPDATE gibi, DELETE de WHERE ile sınırlanmalıdır — yoksa tablodaki tüm satırlar silinir. Silme işlemi çoğu zaman geri alınamaz, bu yüzden en dikkatli yaklaşılması gereken komuttur.

DELETE'in yapısı

• DELETE FROM tablo WHERE koşul — eşleşenleri sil.
• WHERE unutulursa: tüm satırlar silinir.
• Silme genelde kalıcıdır; geri alınamaz.

-- Doğru: yalnızca id = 5 olan satırı sil
DELETE FROM kullanicilar WHERE id = 5;

-- TEHLİKELİ: WHERE yok -> TÜM kullanıcılar silinir!
DELETE FROM kullanicilar;

Bölüm 12

İlişkiler ve Yabancı Anahtar (Foreign Key)

İlişkisel veritabanının gücü, tabloları birbirine bağlamasıdır. Bir tablodaki yabancı anahtar (foreign key), başka bir tablodaki birincil anahtara işaret eder — böylece "bu sipariş hangi kullanıcıya ait?" sorusu yanıtlanabilir.

Tabloları bağlamak

• Birincil anahtar (PK): bir satırı tanımlar (örn. kullanicilar.id).
• Yabancı anahtar (FK): başka tablonun PK'sine işaret eder.
• Böylece veri tekrarı önlenir, ilişkiler kurulur.

Bölüm 13

Tabloları Birleştirmek: JOIN

İlişkili veriyi tek bir sonuçta görmek için tabloları JOIN ile birleştirirsin: "her siparişi, ait olduğu kullanıcının adıyla birlikte göster". JOIN, ilişkisel veritabanını gerçekten güçlü kılan komuttur.

INNER JOIN

• İki tabloyu, eşleşen bir sütun (PK = FK) üzerinden birleştirir.
• ON ile eşleşme koşulu belirtilir.
• INNER JOIN: yalnızca her iki tabloda da eşleşen satırlar.

SELECT siparisler.id, kullanicilar.ad, siparisler.tutar
FROM siparisler
INNER JOIN kullanicilar
  ON siparisler.kullanici_id = kullanicilar.id;

Bölüm 14

JOIN Türleri

INNER JOIN yalnızca eşleşenleri getirir; ama bazen "siparişi olmasa bile tüm kullanıcıları" görmek istersin. Farklı JOIN türleri, hangi eşleşmeyen satırların da dahil edileceğini belirler.

Dört temel JOIN türü

• INNER JOIN: yalnızca her iki tabloda eşleşenler.
• LEFT JOIN: soldaki tablonun tümü + eşleşenler.
• RIGHT JOIN: sağdaki tablonun tümü + eşleşenler.
• FULL JOIN: her iki tablonun tüm satırları.

-- Tüm kullanıcılar; siparişi olmayanların tutarı NULL olur
SELECT kullanicilar.ad, siparisler.tutar
FROM kullanicilar
LEFT JOIN siparisler
  ON kullanicilar.id = siparisler.kullanici_id;

Bölüm 15

Gruplama: GROUP BY

Tek tek satırlar yerine özetler istediğinde GROUP BY kullanırsın: "her şehirde kaç kullanıcı var?", "her kategorinin toplam satışı ne?". GROUP BY, satırları ortak bir değere göre gruplar ve her grup için tek bir özet satır üretir.

GROUP BY mantığı

• Satırları bir sütunun değerine göre gruplar (örn. her şehir).
• Her grup için bir toplama fonksiyonu hesaplanır (COUNT, SUM...).
• Sonuç: her grup için tek bir özet satır.

-- Her şehirde kaç kullanıcı var?
SELECT sehir, COUNT(*) AS adet
FROM kullanicilar
GROUP BY sehir;

Bölüm 16

Toplama Fonksiyonları

Toplama (aggregate) fonksiyonları, bir grup satırı tek bir değere indirir: kaç tane (COUNT), toplam (SUM), ortalama (AVG), en büyük (MAX), en küçük (MIN). GROUP BY ile birlikte, verinden güçlü özetler çıkarırsın.

Beş temel fonksiyon

• COUNT: satır/değer sayısı.
• SUM: sayısal toplam.
• AVG: ortalama.
• MAX / MIN: en büyük / en küçük.

-- Her kategorinin toplam ve ortalama fiyatı:
SELECT kategori,
       COUNT(*)   AS urun_sayisi,
       SUM(fiyat) AS toplam,
       AVG(fiyat) AS ortalama
FROM urunler
GROUP BY kategori;

Bölüm 17

Grupları Süzmek: HAVING

WHERE, satırları süzer; ama gruplandıktan sonra grupları süzmek istersen (örn. "yalnızca 5'ten fazla siparişi olan kullanıcılar") HAVING kullanılır. HAVING, GROUP BY'ın sonucuna uygulanan bir filtredir.

WHERE ve HAVING farkı

• WHERE: gruplamadan önce, tek tek satırları süzer.
• HAVING: gruplamadan sonra, grupları süzer.
• HAVING genelde bir toplama fonksiyonu içerir (örn. COUNT(*) > 5).

-- 5'ten fazla siparişi olan kullanıcılar:
SELECT kullanici_id, COUNT(*) AS siparis_sayisi
FROM siparisler
GROUP BY kullanici_id
HAVING COUNT(*) > 5;

Bölüm 18

Normalizasyon

Normalizasyon, veriyi tekrar etmeyecek ve tutarsızlığa düşmeyecek biçimde tablolara bölmektir. Tek bir şişman tabloda her şeyi tutmak ilk başta kolay görünür ama veri tekrarına ve hatalara yol açar.

Neden bölmeli?

• Veri tekrarı yer israfı ve tutarsızlık riskidir.
• Bir bilgi tek bir yerde tutulmalı (örn. kullanıcı adı).
• Tekrar eden veriyi ayrı tabloya çıkar, ilişkiyle bağla.

Bölüm 19

İndeksler (Index)

Bir tablo büyüdükçe, bir değeri aramak yavaşlar — çünkü veritabanı tüm satırları taramak zorunda kalabilir. İndeks, tıpkı bir kitabın dizini gibi, aranan değere doğrudan gitmeyi sağlayarak sorguları çok hızlandırır.

İndeks ne yapar?

• İndekssiz arama: tüm satırları tek tek tara (yavaş).
• İndeksli arama: doğrudan ilgili satıra atla (hızlı).
• Sık aranan/filtrelenen sütunlara indeks eklenir.

Bölüm 20

Veritabanı Tasarımı

İyi bir veritabanı, kod yazmadan önce iyi tasarlanır. Hangi tablolar, hangi sütunlar, hangi ilişkiler? Bu kararları baştan doğru vermek, ileride çok büyük yeniden yazımları önler.

Tasarım adımları

• Varlıkları belirle: sistemdeki "şeyler" (kullanıcı, ürün, sipariş).
• Her varlık bir tablo: sütunlarını ve birincil anahtarını tanımla.
• İlişkileri kur: yabancı anahtarlarla bağla.
• Normalize et: tekrarı önle.

Bölüm 21

SQL Enjeksiyonu ve Parametreli Sorgu

SQL enjeksiyonu, en yaygın ve en tehlikeli güvenlik açıklarından biridir: kullanıcı girdisi doğrudan bir SQL sorgusuna gömülürse, saldırgan kendi SQL'ini çalıştırabilir. Çözüm basit ve kesindir: parametreli sorgular.

Tehlike ve çözüm

• Tehlike: kullanıcı girdisini metin olarak sorguya yapıştırmak.
• Sonuç: saldırgan sorguyu değiştirip veri çalabilir/silebilir.
• Çözüm: parametreli sorgu — girdi "veri" olarak işlenir, "kod" olarak değil.

// TEHLİKELİ: girdi doğrudan sorguya gömülür
sorgu = "SELECT * FROM kullanicilar WHERE ad = '" + girdi + "'"

// GÜVENLİ: parametreli sorgu (yer tutucu kullan)
sorgu = "SELECT * FROM kullanicilar WHERE ad = ?"
calistir(sorgu, [girdi])   // girdi yalnızca veri olarak gider

Bölüm 22

İşlemler (Transactions)

Bazı işlemler birden çok adımdan oluşur ve hepsi ya birlikte başarılı olmalı ya da hiçbiri olmamalı. Para transferi gibi: bir hesaptan düş, diğerine ekle. İşlemler (transactions), bu "ya hep ya hiç" güvencesini sağlar.

İşlem mantığı

• BEGIN ile başla, adımları çalıştır.
• Hepsi başarılıysa COMMIT (kalıcı yap).
• Bir adım başarısızsa ROLLBACK (hepsini geri al).

Bölüm 23

Görünümler (Views)

Sık kullanılan karmaşık bir sorguyu her seferinde yeniden yazmak yerine, onu bir görünüm (view) olarak kaydedebilirsin. Görünüm, kayıtlı bir sorgudur; ona basit bir tablo gibi SELECT atarsın.

Görünüm ne işe yarar?

• Karmaşık bir sorguyu bir isimle "paketler".
• Tekrar tekrar yazmak yerine basitçe SELECT * FROM view.
• Kullanıcılardan karmaşıklığı ve bazı sütunları gizleyebilir.

Bölüm 24

Yedekleme ve Kurtarma

Veri, çoğu sistemin en değerli varlığıdır — ve donanım arızası, hatalı bir DELETE veya saldırı bir anda yok edebilir. Düzenli yedekleme, "felaket" anında veriyi geri getirmenin tek güvencesidir.

Yedekleme ilkeleri

• Düzenli ve otomatik: elle değil, zamanlanmış yedek.
• Birden çok kopya: farklı yerlerde (yerel + uzak).
• Geri yüklemeyi test et: denenmemiş yedek, yedek sayılmaz.

Bölüm 25

NoSQL'e Kısa Bakış

İlişkisel veritabanları (SQL) çoğu iş için harikadır; ama bazı durumlar farklı yaklaşımlar gerektirir. NoSQL veritabanları, esneklik ve ölçek için tabloların yerine farklı veri modelleri (belge, anahtar-değer) kullanır.

SQL ve NoSQL

• SQL (ilişkisel): tablolar, katı şema, güçlü ilişkiler ve JOIN.
• NoSQL (belge/anahtar-değer): esnek yapı, kolay ölçek, JOIN az.
• Çoğu projede SQL yeterli ve daha güvenlidir; NoSQL belirli ihtiyaçlar için.

Bölüm 26

Bitirme: Küçük Bir Şema Tasarlamak

Tüm öğrendiklerini birleştirip baştan sona küçük bir veritabanı tasarlıyorsun: tablolar, anahtarlar, ilişkiler ve birkaç temel sorgu. Bu, gerçek bir projenin veri katmanının çekirdeğidir.

Örnek: basit bir blog şeması

-- Tasarım kontrol listesi:
-- 1. Varlıklar: yazarlar, yazilar  (her biri bir tablo)
-- 2. Birincil anahtarlar: id (PK)
-- 3. İlişki: yazilar.yazar_id -> yazarlar.id (FK)
-- 4. Normalize: yazar bilgisi tek yerde

-- Her yazıyı yazar adıyla getir:
SELECT yazilar.baslik, yazarlar.ad
FROM yazilar
INNER JOIN yazarlar ON yazilar.yazar_id = yazarlar.id;

Ek

SQL & Veritabanı Terimleri Sözlüğü

En sık kullanılan SQL komutları ve veritabanı terimleri. Bir başvuru kaynağı olarak saklayabilirsin.