Arkayüz (Backend) ve API'leri öğren

Bölüm 01

Arkayüz (Backend) Nedir?

Bir web uygulamasının iki yüzü vardır. Önyüz (frontend) kullanıcının tarayıcısında görünen kısımdır (HTML, CSS, JavaScript). Arkayüz (backend) ise sunucuda çalışan, görünmeyen kısımdır: veriyi saklar, mantığı yürütür, güvenliği sağlar.

Önyüz ve arkayüz

• Önyüz: kullanıcının gördüğü ve etkileş(tiği yüz (tarayıcıda).
• Arkayüz: veriyi, mantığı ve güvenliği yöneten kısım (sunucuda).
• İkisi HTTP üzerinden istek-yanıtla konuşur.

Arkayüz ne yapar?

• Veriyi veritabanında saklar ve getirir.
• İş mantığını çalıştırır (hesaplama, kural, doğrulama).
• Kimlik doğrulama ve güvenliği sağlar (gizli işler burada).

Bölüm 02

İstemci–Sunucu Modeli

Web, istemci–sunucu modeli üzerine kuruludur. İstemci (genelde tarayıcı) bir istek gönderir; sunucu bu isteği işler ve bir yanıt döner. Bu basit alışveriş, internetin temelidir.

İki taraf, bir konuşma

• İstemci: isteği başlatan taraf (tarayıcı, mobil uygulama).
• Sunucu: isteği karşılayıp yanıt veren taraf.
• Her şey bir istek ile başlar, bir yanıt ile biter.

// İstemci:
GET /kullanicilar  ->  sunucuya gönderilir

// Sunucu yanıtı:
200 OK
[ { "ad": "Ayşe" }, { "ad": "Veli" } ]

Bölüm 03

Sunucu Nasıl Çalışır?

Bir sunucu, gelen istekleri dinleyen ve her birine yanıt üreten bir programdır. Her istek geldiğinde aynı döngüyü izler: al, anla, işle, yanıtla.

Sunucunun istek döngüsü

// "GET /kullanicilar" isteği gelince:
kullanicilar = veritabanindanGetir("kullanicilar")
yanıt.durum = 200
yanıt.govde = kullanicilar   // JSON olarak
yanıtı gönder

Bölüm 04

HTTP: Web'in Dili

HTTP (HyperText Transfer Protocol), istemci ile sunucunun konuştuğu ortak dildir. Her web isteği ve yanıtı, HTTP'nin belirlediği yapıda gönderilir. Bu yapıyı tanımak, arkayüzü anlamanın anahtarıdır.

Bir HTTP isteğinin yapısı

• İstek satırı: metot + yol (örn. GET /api/kullanicilar).
• Başlıklar (headers): ek bilgi (Host, Accept, Authorization...).
• Gövde (body): gönderilen veri (genelde POST/PUT'ta).

Bölüm 05

İstek ve Yanıt (Request / Response)

Her HTTP alışverişi bir istek ve bir yanıttan oluşur. İsteği istemci hazırlar; yanıtı sunucu üretir. Yanıtın yapısı, isteğinkine benzer ama bir durum kodu içerir.

Bir HTTP yanıtının yapısı

• Durum satırı: protokol + durum kodu (örn. 200 OK).
• Başlıklar: içerik türü, uzunluk, önbellek bilgisi...
• Gövde: asıl veri (genelde JSON).

Bölüm 06

HTTP Metotları

HTTP metotları (fiilleri), bir kaynak üzerinde ne yapmak istediğini belirtir: okumak mı, eklemek mi, güncellemek mi, silmek mi? Doğru metodu kullanmak, anlaşılır ve standart bir API'nin temelidir.

Dört temel metot

• GET: veri oku (yan etkisiz, güvenli).
• POST: yeni veri oluştur.
• PUT: var olan veriyi güncelle.
• DELETE: veriyi sil.

Bölüm 07

Durum Kodları (Status Codes)

Her HTTP yanıtı, isteğin sonucunu özetleyen üç haneli bir durum kodu içerir. Bu kodlar ailelere ayrılır; ailesini bilmek, sorunun nerede olduğunu anında söyler.

Durum kodu aileleri

• 2xx (Başarı): 200 OK, 201 Created, 204 No Content.
• 3xx (Yönlendirme): 301/302 başka adrese yönlendir.
• 4xx (İstemci hatası): 400 hatalı istek, 401 yetkisiz, 404 bulunamadı.
• 5xx (Sunucu hatası): 500 sunucu hatası, 503 hizmet yok.

Bölüm 08

JSON: Veri Alışverişi

JSON (JavaScript Object Notation), web'de veri taşımanın standart biçimidir. Hem insanın okuyabileceği hem makinenin kolayca ayrıştırabileceği, sade bir metin formatıdır. Neredeyse tüm API'ler JSON konuşur.

JSON'un yapısı

• Nesne: süslü parantez { }, anahtar–değer çiftleri.
• Dizi: köşeli parantez [ ], sıralı liste.
• Değerler: metin, sayı, true/false, null, nesne, dizi.

{
  "ad": "Ayşe",
  "yas": 30,
  "aktif": true,
  "roller": ["editor", "yazar"]
}

Bölüm 09

API Nedir?

API (Application Programming Interface), iki yazılımın birbiriyle konuşmasını sağlayan bir arayüzdür. Bir programın "şu işi yap" demesinin ve diğerinin yanıt vermesinin standart yoludur. Web'de API'ler genelde HTTP üzerinden çalışır.

API bir sözleşmedir

• Bir uygulamanın sunduğu "hizmet menüsüdür": neyi nasıl isteyebilirsin.
• İç ayrıntıları gizler; sadece "ne isteyip ne alacağını" bilirsin.
• Farklı sistemler (web, mobil) aynı API'yi kullanabilir.

Bölüm 10

REST API İlkeleri

REST, web API'leri tasarlamanın en yaygın stilidir. Birkaç basit ilkeye dayanır ve bu ilkeler API'leri öngörülebilir, anlaşılır ve ölçeklenebilir kılar. Çoğu modern API RESTful'dur.

Temel REST ilkeleri

• Kaynak odaklı: her şey bir "kaynaktır" (kullanıcılar, ürünler) ve bir URL'si vardır.
• HTTP metotları: işlemi metot belirtir (GET/POST/PUT/DELETE).
• Durumsuz (stateless): her istek kendi kendine yeter; sunucu önceki isteği hatırlamaz.
• JSON: veri genelde JSON ile taşınır.

Bölüm 11

Uç Noktalar (Endpoints) ve Rotalar

Bir uç nokta (endpoint), API'nin belirli bir işlevine erişilen adrestir: metot + yol. Sunucu, gelen her isteği doğru işleyiciye yönlendirir; buna yönlendirme (routing) denir.

Uç nokta = metot + yol

• Her uç nokta bir metot ve bir yoltan oluşur.
• Sunucu, isteği eşleşen işleyiciye (handler) yönlendirir.
• Aynı yol, farklı metotlarla farklı işler yapar.

// Sunucu hangi isteği nereye yönlendireceğini bilir:
GET    /api/yazilar      -> yazilariListele()
POST   /api/yazilar      -> yaziOlustur()
GET    /api/yazilar/:id  -> yaziGetir(id)
DELETE /api/yazilar/:id  -> yaziSil(id)

Bölüm 12

Sorgu ve Parametreler

İstemci, isteğine ek bilgi eklemek için parametreler kullanır: hangi kaydı istediğini, nasıl filtreleneceğini veya gönderdiği veriyi. Bu bilgilerin yol, sorgu ve gövde olmak üzere farklı yerleri vardır.

Bilgiyi nereye koyarsın?

• Yol parametresi: hangi kayıt — /urunler/7.
• Sorgu parametresi: filtre/sıralama — /urunler?kategori=kitap&sayfa=2.
• Gövde (body): gönderilen veri — POST/PUT'ta JSON.
• Başlık (header): meta bilgi — kimlik, içerik türü.

GET /urunler/7                    // yol: 7 no'lu ürün
GET /urunler?kategori=kitap       // sorgu: filtre
POST /urunler                     // gövde: yeni ürün JSON'u
   { "ad": "Kalem", "fiyat": 15 }

Bölüm 13

Bir API'yi Tüketmek

API'leri yalnızca sunmazsın; başkalarının API'lerini de kullanırsın (tüketirsin). Önyüzden veya başka bir servisten bir API'ye istek gönderip yanıtı işlemek, modern geliştirmenin günlük işidir.

Bir API çağrısının akışı

async function havaGetir(sehir) {
  const yanit = await fetch("/api/hava?sehir=" + sehir);
  if (!yanit.ok) throw new Error("İstek başarısız: " + yanit.status);
  const veri = await yanit.json();
  return veri.derece;
}

Bölüm 14

Bir API Tasarlamak

İyi bir API tasarlamak, kaynaklarını belirlemek ve her biri için tutarlı uç noktalar oluşturmaktır. İyi tasarlanmış bir API'yi kullanmak kolaydır; kötü tasarlanmış olanı ise her adımda şaşırtır.

Tasarım adımları

• Kaynakları belirle: sistemdeki "şeyler" (kullanıcı, sipariş...).
• Uç noktaları tanımla: her kaynak için CRUD.
• Tutarlı ol: isimlendirme, durum kodları, yanıt biçimi.

Bölüm 15

Sunucu ve Veritabanı

Sunucunun belleği geçicidir; kalıcı veriyi bir veritabanı tutar. Arkayüzün en önemli işlerinden biri, istekleri veritabanı işlemlerine çevirmek ve sonucu istemciye döndürmektir.

Veri nasıl akar?

Bölüm 16

CRUD İşlemleri

Çoğu uygulamanın özünde dört işlem vardır: Oluştur, Oku, Güncelle, Sil (Create, Read, Update, Delete — CRUD). REST API'lerde bu dört işlem, dört HTTP metoduna düzenli biçimde karşılık gelir.

CRUD ve HTTP eşleşmesi

POST   /gorevler        // Create: yeni görev
GET    /gorevler        // Read:   tümünü oku
GET    /gorevler/:id    // Read:   birini oku
PUT    /gorevler/:id    // Update: güncelle
DELETE /gorevler/:id    // Delete: sil

Bölüm 17

Kimlik Doğrulama (Authentication)

Kimlik doğrulama "Sen kimsin?" sorusunu yanıtlar. Kullanıcı giriş yapar, sunucu kimliğini doğrular ve ona bir "anahtar" (token) verir; sonraki isteklerde bu anahtarı göstererek kim olduğunu kanıtlar.

Giriş ve token akışı

// Girişten sonra her korumalı istekte:
GET /api/profil
Authorization: Bearer eyJhbGci...   // kimlik anahtarı

Bölüm 18

Yetkilendirme (Authorization)

Kimlik doğrulama "kim olduğunu", yetkilendirme ise "ne yapabileceğini" belirler. Bir kullanıcı giriş yapmış olabilir (kimliği doğru) ama yine de bir işlemi yapmaya izni olmayabilir.

Kimlik ≠ yetki

• Kimlik doğrulama: "Sen Ayşe'sin." (kim?)
• Yetkilendirme: "Ayşe bu işi yapabilir mi?" (ne?)
• Roller/izinler ile yönetilir (admin, editör, kullanıcı).

Bölüm 19

Güvenlik Temelleri

Arkayüz, sistemin güvenlik kalesidir. Birkaç temel önlem, en yaygın saldırıların çoğunu engeller. Güvenlik sonradan eklenen bir özellik değil, baştan benimsenen bir alışkanlık olmalıdır.

Olmazsa olmaz önlemler

• HTTPS: tüm trafiği şifrele (asla düz HTTP değil).
• Girdi doğrulama: gelen her veriyi denetle, asla güvenme.
• Enjeksiyona karşı: sorgularda parametre kullan, veri gömme.
• Şifre hash'leme: şifreleri bcrypt gibi yöntemlerle sakla.

Bölüm 20

Hata Yönetimi ve Loglama

Gerçek sistemlerde hatalar kaçınılmazdır: ağ kopar, veritabanı yanıt vermez, kullanıcı hatalı veri gönderir. İyi bir arkayüz, hataları nazikçe ele alır, anlamlı yanıtlar döner ve sorunları izlemek için loglar.

Hatayı doğru ele almak

try {
  kullanici = veritabanindanGetir(id)
  EĞER kullanici yok İSE  yanıt(404, "Kullanıcı bulunamadı")
  DEĞİLSE  yanıt(200, kullanici)
} catch (hata) {
  logla(hata)               // ayrıntı sunucuda kalır
  yanıt(500, "Bir hata oluştu")   // kullanıcıya genel mesaj
}

Bölüm 21

Ortam Değişkenleri ve Yapılandırma

Bir uygulama farklı ortamlarda çalışır: geliştirme, test, üretim. Veritabanı adresleri, gizli anahtarlar ve ayarlar koda gömülmemeli; bunun yerine ortam değişkenlerinde tutulmalıdır.

Yapılandırmayı koddan ayır

• Gizli anahtarlar (API anahtarı, şifre) asla kaynak koda yazılmaz.
• Ortam değişkenleri (.env) ile dışarıdan verilir.
• Farklı ortamlar (geliştirme/üretim) farklı değerler kullanır.

Bölüm 22

Önbellekleme (Caching)

Bazı veriler sık istenir ama nadiren değişir. Her seferinde sıfırdan hesaplamak veya veritabanına gitmek yerine, sonucu geçici olarak saklamak (önbellek) sistemi belirgin biçimde hızlandırır.

Önbellek mantığı

Bölüm 23

Asenkron İşler ve Kuyruklar

Bazı işler uzun sürer: e-posta gönderme, video işleme, rapor üretme. Kullanıcıyı bekletmemek için bu işler "arka plana" atılır: bir kuyruğa konur ve sırayla, ayrı çalışanlar tarafından işlenir.

Arka plan iş akışı

Bölüm 24

Mimari Desenler

Bir uygulamayı nasıl yapılandıracağın, büyüdükçe önem kazanır. İki yaygın yaklaşım vardır: her şeyi tek bir parçada tutan monolit ve sistemi küçük bağımsız servislere bölen mikroservis mimarisi.

Monolit ve servisler

Bölüm 25

API Belgeleme ve Test

Bir API ne kadar iyi olursa olsun, nasıl kullanılacağı belgelenmemişse işe yaramaz. İyi belgeleme ve düzenli test, bir API'yi hem kullanılabilir hem güvenilir kılar.

İyi bir API'nin iki desteği

• Belgeleme: her uç nokta, parametreleri ve örnek istek/yanıt.
• Test: uç noktaların beklendiği gibi çalıştığını otomatik doğrula.
• Sürümleme: değişiklikler eski istemcileri bozmasın (/v1/).

Bölüm 26

Bitirme: Küçük Bir API Tasarlamak

Tüm öğrendiklerini birleştirip baştan sona küçük bir REST API tasarlıyorsun: kaynaklar, uç noktalar, durum kodları, güvenlik ve hata yönetimi bir arada. Bu, gerçek bir arkayüz projesinin iskeletidir.

Örnek: bir "görevler" API'si

// 1. Kaynak: gorevler  (çoğul isim)
// 2. CRUD uç noktaları + doğru durum kodları
// 3. Güvenlik: HTTPS + token + yetki kontrolü
// 4. Girdi doğrulama: her POST/PUT gövdesini denetle
// 5. Hata yönetimi: 400/404/500 + loglama
// 6. Sürümleme: /api/v1/

Ek

Backend & API Terimleri Sözlüğü

En sık kullanılan arkayüz ve API terimleri. Bir başvuru kaynağı olarak saklayabilirsin.